एउटा गम्भीर प्रश्न छ, जसमा आजको समाजले सोच्नैपर्छ । के महिला स्वतन्त्रताको अर्थ आफ्नो शरीर प्रदर्शन गर्नु मात्रै हो? के महिलाले आफ्नो शरीरलाई पुरुषको मनोरञ्जन, आकर्षण र उत्तेजनाको माध्यम बनाउनु नै आधुनिकता हो? अनि के यसैलाई हामी महिला सशक्तीकरणको नाम दिइरहेका छौँ?
हिजोको समाज सम्झौँ। महिलाले धेरै बोल्नु हुँदैन, धेरै हाँस्नु हुँदैन, आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्नु हुँदैन, पुरुषको अधीनमा रहेर जीवन बिताउनुपर्छ, एउटै पुरुषप्रति समर्पित भएर बस्नुपर्छ भन्ने मान्यताले महिलाको स्वतन्त्रता कुण्ठित गरिएको थियो। महिलाको पहिचान उसको आफ्नै विचार, क्षमता र अस्तित्वबाट होइन, पुरुषसँगको सम्बन्धबाट निर्धारण गरिन्थ्यो।
समय बदलियो। समाज आधुनिकतातर्फ अघि बढ्यो। महिलाले शिक्षा पाए, अधिकारका लागि आवाज उठाए, राजनीतिमा प्रवेश गरे, नेतृत्वमा पुगे र आफ्नो अस्तित्वको खोजी गर्न थाले। तर यही परिवर्तनको बीचमा एउटा अर्को गम्भीर प्रश्न जन्मिएको छ।
के पुरुषवादी सोचले महिलालाई नियन्त्रण गर्ने आफ्नो पुरानो तरिका मात्रै परिवर्तन गरेको हो?
हिजो महिलालाई घरको चार भित्ताभित्र सीमित राखेर नियन्त्रण गरिन्थ्यो भने आज कतिपय अवस्थामा स्वतन्त्रताको नाममा महिलाको शरीरलाई बजारको प्रदर्शन सामग्री बनाइएको छ। हिजो महिलालाई कस्तो देखिनुपर्छ भनेर समाजले नियम बनाउँथ्यो, आज पनि कस्तो देखिएपछि महिला आधुनिक, आकर्षक र सफल मानिन्छिन् भन्ने मापदण्ड बजार र मनोरञ्जन उद्योगले निर्माण गरिरहेको छ।
आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा यस्तो प्रवृत्ति देखिन्छ, जहाँ महिलाको प्रतिभा, विचार, बौद्धिकता र सिर्जनशीलताभन्दा उनको शरीर, पहिरन र यौनिक आकर्षणलाई बढी महत्त्व दिइन्छ। महिलाको प्रस्तुतिलाई मनोरञ्जनको वस्तु बनाएर त्यसबाट दर्शकको ध्यान, लोकप्रियता र आर्थिक लाभ खोजिन्छ। त्यसपछि यसलाई कलाकारिता, आधुनिकता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सुन्दर नाम दिइन्छ।
यहाँ प्रश्न कलाकारिताको विरोध गर्ने होइन। प्रश्न कला र कलाकारिताको नाममा महिलाको शरीरलाई मात्रै बिक्रीयोग्य सामग्री बनाउने प्रवृत्तिको हो।
अझ विडम्बना के छ भने, कतिपय अवस्थामा यही प्रवृत्तिबाट मनोरञ्जन लिने, त्यसलाई प्रोत्साहन गर्ने र त्यसबाट बजार सिर्जना गर्ने शक्ति पनि पुरुषप्रधान सोच नै हुन्छ। तर त्यसैलाई महिलाको स्वतन्त्रताको उपलब्धि भनेर प्रस्तुत गरिन्छ।
अब सौन्दर्य प्रतियोगिताहरूलाई नै हेरौँ। नेपालमा मात्रै होइन, विश्वभर आयोजना हुने कतिपय ब्यूटी पेजेन्टमा महिलाको प्रतिभा, ज्ञान, नेतृत्व क्षमता र व्यक्तित्वभन्दा शारीरिक आकर्षण तथा शरीरको प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिइने गरेको देखिन्छ। फेसनको नाममा महिलाको शरीरलाई मापन गर्ने, तुलना गर्ने र निश्चित सौन्दर्यको ढाँचामा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति अझै कायम छ।
के महिलाको क्षमता नाप्ने मापदण्ड उनको शरीर हुनुपर्छ? के एउटी महिला बुद्धिमान्, सक्षम, प्रतिभाशाली र नेतृत्व गर्न योग्य छिन् भन्ने प्रमाणित गर्न उनले आफ्नो शरीरलाई प्रदर्शन गर्नैपर्छ?
यदि महिलाको स्वतन्त्रता साँच्चै स्थापित भएको हो भने त्यो स्वतन्त्रता उनको शिक्षामा देखिनुपर्छ। राजनीतिमा देखिनुपर्छ। आर्थिक आत्मनिर्भरतामा देखिनुपर्छ। निर्णय गर्ने अधिकारमा देखिनुपर्छ। नेतृत्व गर्ने क्षमतामा देखिनुपर्छ। पुरुषसरह अवसर, सम्मान र समान सहभागितामा देखिनुपर्छ।
महिलाले आफूलाई मन परेको पहिरन लगाउन पाउनु उनको अधिकार हो। आफ्नो जीवनका निर्णय आफैँ गर्न पाउनु उनको स्वतन्त्रता हो। तर स्वतन्त्रताको अर्थ शरीर प्रदर्शन गर्नुपर्ने सामाजिक दबाब स्वीकार गर्नु होइन। न त शरीर नदेखाउने महिलालाई पुरातनवादी ठहर गर्नु नै आधुनिक सोच हो।
महिला स्वतन्त्रता भनेको नाङ्गिने स्वतन्त्रता मात्रै होइन, नाङ्गिन नचाहने अधिकार पनि हो।
महिला स्वतन्त्रता भनेको आफ्नो शरीरमाथि आफैँको अधिकार हुनु हो। आफूलाई मन परेको बाटो रोज्न पाउनु हो। आफ्नो प्रतिभा, बुद्धि, श्रम र क्षमताका आधारमा पहिचान बनाउन पाउनु हो। कुनै पुरुषको चाहना, बजारको माग वा समाजको अपेक्षाअनुसार आफ्नो अस्तित्व निर्माण गर्न बाध्य नहुनु हो।
त्यसैले आज महिलाहरूले मात्रै होइन, सम्पूर्ण समाजले एउटा गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ। हामीले महिला स्वतन्त्रताको नाममा कतै महिलालाई अर्को प्रकारको उपभोगवादी संस्कृतितर्फ धकेलिरहेका त छैनौँ? कतै पुरानो पुरुषवादी चिन्तनले आफ्नो स्वरूप परिवर्तन गरेर नयाँ पुस्ताको चेतनामा प्रवेश गरिरहेको त छैन?
महिलालाई हिजो घरभित्र थुनेर नियन्त्रण गरिएको थियो भने आज उनलाई बजारको आकर्षण बनाएर सीमित गरिँदै त छैन?
हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, महिलाको शरीर उनको आफ्नै हो, तर उनको सम्पूर्ण पहिचान उनको शरीर मात्रै होइन। उनी एउटा विचार हुन्, एउटा सम्भावना हुन्, एउटा नेतृत्व हुन्, एउटा चेतना हुन् र समाज परिवर्तन गर्ने शक्ति हुन्।
अब महिलाले आफ्नो स्वतन्त्रताको परिभाषा आफैँ निर्माण गर्नुपर्छ। बजारले बनाइदिएको सौन्दर्यको मापदण्डबाट होइन, पुरुषवादी सोचले निर्माण गरेको आकर्षणको परिभाषाबाट होइन, आफ्नो चेतना, क्षमता, आत्मसम्मान र अधिकारबाट।
हामीलाई यस्तो स्वतन्त्रता चाहिएको छ, जहाँ महिलाले कस्तो लुगा लगाउने भन्ने निर्णय मात्रै होइन, देश कसरी चलाउने भन्ने निर्णय पनि गर्न सकून्। जहाँ महिलाको शरीर होइन, उनको विचारले समाजलाई प्रभावित गरोस्। जहाँ महिलाको सुन्दरता होइन, उनको बौद्धिकता, क्षमता र नेतृत्वको सम्मान होस्।
किनकि महिला स्वतन्त्रताको वास्तविक विजय पुरुषलाई आकर्षित गर्न सक्ने क्षमतामा होइन, पुरुषसरह संसार निर्माण गर्ने सामर्थ्य र अधिकार प्राप्त गर्न सक्ने अवस्थामा छ।
महिलालाई पुरानो पिँजडाबाट निकालेर नयाँ पिँजडामा राख्नु स्वतन्त्रता होइन। पिँजडाको स्वरूप बदलिनु र स्वतन्त्रता प्राप्त हुनु दुई फरक कुरा हुन्।
महिला स्वतन्त्रताको लडाइँ शरीर प्रदर्शन गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, आफ्नो शरीर, विचार, जीवन र भविष्यबारे निर्णय गर्ने वास्तविक अधिकार कसको हातमा छ भन्ने हो।
महिलाको शरीरमाथि अरूको नियन्त्रण गलत हो भने महिलाको स्वतन्त्रतालाई बजारको रुचिले नियन्त्रण गर्नु पनि गलत हो। स्वतन्त्रता भनेको अरूले के हेर्न चाहन्छन् त्यही बन्नु होइन, आफू वास्तवमा के बन्न चाहन्छु भन्ने निर्णय आफैँ गर्न सक्नु हो।”
