लोकतन्त्रमा जनताले आफ्नो आवाज उठाउने अनेक माध्यम हुन्छन् । कसैले सडकबाट बोल्छन्,कसैले सञ्चारमाध्यमबाट प्रश्न गर्छन्,कसैले लेख र कवितामार्फत असन्तुष्टि पोख्छन् त कसैले गीत र सङ्गीतमार्फत सत्तालाई खबरदारी गर्छन् । तर नेपालमा अहिले एउटा अनौठो दृश्य देखिँदैछ । जनताले गीत गाउँदा पनि विवाद, देउसी भट्याउँदा पनि विवाद र नेताहरूलाई प्रश्न गर्दा पनि आपत्ति!
गायक शङ्कर क्षेत्रीले तिहारको अवसरमा सार्वजनिक गरेको देउसी-भैलो गीत अहिले विवादको विषय बनेको छ। रवि लामिछाने,जीबी राई,सहकारी प्रकरणदेखि प्रधानमन्त्री बालेन शाह र अन्य राजनीतिक पात्रहरूमाथि व्यङ्ग्य गरिएको उक्त गीतलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा विरोध र कारबाहीको माग उठिरहेको छ।
तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न छ। आखिर किन यति धेरै टाउको दुखिरहेको छ?
के लोकतन्त्रमा कलाकारले सत्तासँग प्रश्न गर्न पाउँदैन? के जनताले महँगी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, सहकारी पीडितको न्याय र सरकारका कमजोरीबारे गीत गाउन पनि अनुमति लिनुपर्ने हो? के प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद र राजनीतिक दलका नेताहरू आलोचनाभन्दा माथि हुन्छन्?
देउसी–भैलो नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक परम्परा हो। यो केवल मनोरञ्जन गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाजका विकृति, विसङ्गति र समसामयिक घटनालाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको माध्यम पनि हो। यही परम्परालाई पछ्याउँदै कलाकारले देशको वर्तमान अवस्थामाथि प्रश्न उठाउँदा त्यसलाई राजनीतिक अपराधजस्तो बनाउनु कस्तो लोकतान्त्रिक संस्कार हो?
आज जनताले रोजगारी खोजिरहेका छन्। बजारमा महँगीको मार छ। सहकारीमा बचत गरेको रकम फिर्ता नपाएर नागरिकहरू पीडित छन्। राजनीतिक नेतृत्वप्रति जनताको अपेक्षा र निराशा दुवै बढिरहेका छन्। यस्ता विषय गीतमा उठाइँदा असहज महसुस गर्नेहरूले पहिले ती प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने होइन र?
तर यो प्रश्न नेताहरूलाई मात्रै होइन, उनीहरूका अन्धसमर्थकहरूलाई पनि हो।
समर्थकहरू होसियार बन्नुहोस्! आफ्नो प्रिय नेतालाई समर्थन गर्नु गलत होइन, तर नेतालाई भगवान् बनाउनु र उसका हरेक गल्तीलाई पनि सही साबित गर्न खोज्नु गम्भीर राजनीतिक भूल हो।
नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई एकपटक फर्केर हेर्नुहोस्। हामीले कति नेता जन्मायौँ, कति आन्दोलन गर्यौँ, कति पटक व्यवस्था परिवर्तन गर्यौँ। तर देशले अपेक्षित गति किन लिन सकेन? यसको एउटा कारण नेतृत्वप्रतिको अन्धभक्ति पनि हो। नेताहरूलाई प्रश्न गर्न छोडियो, उनीहरूका कमजोरीमाथि पर्दा हालियो, गलत निर्णयको पनि जयजयकार गरियो। परिणामतः व्यक्ति बलिया भए, तर संस्थाहरू कमजोर हुँदै गए। जनताको आवाजभन्दा नेताको प्रशंसा ठूलो बनाइयो।
आज पनि त्यही गल्ती दोहोर्याउने हो भने भोलि फेरि निराश हुने हामी नै हौँ। नेता बदलिँदैमा देश बदलिँदैन, जबसम्म हाम्रो राजनीतिक चेतना र प्रश्न गर्ने संस्कार बदलिँदैन।
कुनै नेताले राम्रो काम गर्छ भने प्रशंसा गरौँ। गलत गर्छ भने आफ्नै प्रिय नेता भए पनि प्रश्न गरौँ। किनकि देश नेताको निजी सम्पत्ति होइन र लोकतन्त्र कुनै एउटा पार्टी वा व्यक्तिको पेवा पनि होइन।
अझ अचम्म त के छ भने, हिजो अरू नेताहरूको विरोध गर्दा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको वकालत गर्नेहरू आज आफ्नै नेतृत्वको आलोचना हुँदा कलाकारमाथि खनिन थालेका छन्। आखिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता आफ्नो पक्षमा बोल्दा मात्र लागू हुने हो र? आलोचना गर्ने अधिकार आफूलाई मात्र हुने अनि अरूले प्रश्न गर्दा चरित्र हत्या हुने कस्तो राजनीतिक सोच हो यो?
यदि गीतमा कुनै अपशब्द, अश्लीलता वा कसैको निजी जीवनमाथि अनुचित प्रहार गरिएको छ भने त्यसको तथ्यगत समीक्षा हुनुपर्छ। तर राजनीतिक व्यङ्ग्य र सत्तामाथिको प्रश्नलाई नै अपराध ठान्नु उचित हुँदैन। गीतको कुनै अंशमा असहमति छ भने तर्कले खण्डन गर्न सकिन्छ, तथ्यले जवाफ दिन सकिन्छ। कलाकारलाई धम्क्याएर वा कारबाहीको माग गरेर लोकतन्त्र बलियो हुँदैन।
याद राखौँ, नेता जनताका प्रतिनिधि हुन्, भगवान् होइनन्। समर्थकहरू नागरिक हुन्, भक्त होइनन्। नागरिकको काम नेताको जयजयकार गर्नु मात्र होइन, उनीहरूलाई जवाफदेही बनाउनु पनि हो।
एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ नेताहरूलाई भगवान् बनाउने गल्ती हामीले धेरैपटक गरिसक्यौँ। त्यसको मूल्य पनि देश र जनताले भोगिसकेका छन्। अब फेरि त्यही गल्ती दोहोर्याएर आफ्नै भविष्य अन्धकार बनाउने कि सचेत नागरिक बनेर आफ्नै नेतृत्वलाई प्रश्न गर्ने? निर्णय हामी सबैले गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।
नेताहरूले प्रशंसा होइन, जनताको प्रश्न सुन्न सिकून्। समर्थकहरूले अन्धभक्ति होइन, विवेक प्रयोग गर्न सिकून्। किनकि देश कुनै नेताको होइन, हामी सबैको हो।
