संसारका धेरै संस्कृतिमा कुकुरलाई मानिसको सबैभन्दा नजिकको साथी मानिन्छ, तर उसलाई विधिवत् पूजा गरेर एउटा चाडै मनाउने चलन भने नेपालमा मात्र पाइन्छ। तिहारको दोस्रो दिन मनाइने कुकुर तिहार यही अनौठो र सुन्दर परम्परा हो। यसले नेपाली समाजको जीवप्रतिको करुणा र कृतज्ञताको भावनालाई देखाउँछ।
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन बिहानैदेखि घरघरमा कुकुरको स्याहार सुरु हुन्छ। कुकुरलाई नुहाइदिइन्छ, गलामा सयपत्री र मखमलीको माला पहिल्याइन्छ र निधारमा रातो टीका लगाइन्छ। त्यसपछि आरती गरेर दूध, मासु, अण्डा र रोटी जस्ता मीठा परिकार खुवाइन्छ। नेवार समुदायमा यसलाई “खिचा पूजा” भनिन्छ। यो दिन घरपालुवा कुकुरले मात्र होइन, सडकमा हिँड्ने कुकुरले पनि मालाटीका र मिठो खाना पाउँछन्। त्यस दिन कुकुर मानिसभन्दा कम महत्वको प्राणी रहँदैन।
यस परम्परासँग धार्मिक विश्वास गाँसिएको छ। हिन्दू मान्यताअनुसार यमराजका दुईवटा कुकुर यमलोकको ढोका रक्षा गर्छन्। ती कुकुरलाई खुसी पार्न सकियो भने मृत्युपछि यमलोकको यात्रा सजिलो हुन्छ भन्ने विश्वास छ। कुकुरलाई भैरवको वाहनका रूपमा पनि श्रद्धा गरिन्छ। महाभारतमा युधिष्ठिरले स्वर्गको ढोकामा आफ्नो साथ दिएको कुकुरलाई छोडेर एक्लै भित्र जान मानेनन् भन्ने कथा पनि यससँग जोडेर सुनाइन्छ, जसले वफादारी र साथको महत्व सिकाउँछ।
यस चाडको सामाजिक अर्थ अझ गहिरो छ। कुकुरले घर रखवाली गर्छ, मालिकप्रति इमानदार रहन्छ र बदलामा थोरै माया र खानेकुरा मात्र चाहन्छ। वर्षभरि गरेको सेवाको सम्मान वर्षमा एक दिन खुलेरै गर्ने यो चलन मानवीय संवेदनशीलताको उदाहरण हो। यसले बालबालिकालाई पनि जनावरसँग दयालु हुन सिकाउँछ।
तिहारका अरू दिनले पनि यही भाव बोकेका छन्। पहिलो दिन काग र दोस्रो दिन कुकुरपछि गाई, गोरु र अन्त्यमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाउने भाइटीका आउँछ। यसरी मानिस, जनावर र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई एउटै चाडले जोडेको छ। आजकाल सामाजिक सञ्जालमार्फत कुकुर तिहारको चर्चा विश्वभर फैलिँदै गएको छ र धेरै विदेशीले पनि यसलाई प्रशंसा गर्छन्।
निष्कर्षमा, कुकुर पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, यो कृतज्ञता, करुणा र सहअस्तित्वको सन्देश हो। मानिस र जनावरबीचको सम्बन्ध स्वामी र सेवकको मात्र होइन, साथी र परिवारको पनि हुन सक्छ भन्ने यो परम्पराले सिकाउँछ। यस्तो अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदालाई जोगाएर अर्को पुस्तासम्म पुर्याउनु हाम्रो दायित्व हो।
